نظر‌یه‌ای وجود دارد كه معتقد است " موجودیت شخصیت همان موجودیت زبان است" به دیگر سخن شخصیت عبارت است از زبان. برای بررسی شخصیت ، انواع آن و ابعاد آن، لاجرم هیچ چیز به جز مشتی كلمات هدفمند به نام زبان در اختیار نداریم.

 این كلمات دو دسته‌اند یكی آنها كه شخصیت‌ها در قالب گفتگوی نمایشی ( دیالوگ‌ها) گفته‌اند، و دیگری توضیحات نمایشنامه نویس است. البته نباید اهمیت كنش و رفتار را نیز نادیده گرفت؛ اما همان ها هم در كنار زبان درام تعریف می شوند؛ چه در دل یكی از آن دو دسته كلمات موجود در نمایشنانه ، یا برخاسته از آنها هستند.

با مطالعه‌ی نمایشنامه ‌های واقع گرایانه، و بررسی امكاناتی كه برای شناخت شخصیت در اختیار ما قرار می‌دهند، می‌توانیم روش‌های شناخت و تحلیل شخصیت‌ را براساس متن، در شش مورد خلاصه كنیم؛ كه عبارتند از :

1- بررسی توضیحات نویسنده درباره‌ی شخصیت.

تا پیش از قرن نوزدهم و پیدایش درام نو، نویسنده‌ها برای توضیح و تشریح یك شخصیت یا به چند كلمه بسنده می كردند یا هیچ توضیحی نمی‌دادند؛ اما از آن پس تا امروز به ویژه در نمایشنامه‌های واقع‌گرایانه، معمولاً نویسنده یا در "برگه‌ی‌ شخصیت نما" كه ابتدای نمایشنامه می‌آید و یا در بین متن، برخی ویژگی‌های شخصیت را ، برای شناخت بیشتر، بیان و تشریح می‌نماید كه گام مهمی در جهت شخصیت شناسی و تحلیل اشخاص بازی‌ست.

 مثلاً‌ "تنسی ویلیامز" در برگه‌ی شخصیت نما در نمایشنامه‌ی "باغ وحش شیشه‌ای" ویژگی‌های مهم یكی از شخصیت‌های اصلی یعنی " آماندا" را به دقت توصیف می‌كند:

" آماندا وینگ فیلد ( مادر) زن كوچك اندامی ست كه دارای اراده‌ای قوی ولی مبهم می باشد و همیشه به گذشته فكر می كند. تجسم چنین شخصی مطالعه و دقت زیاد لازم دارد و نباید آن را تقلید كرد. این زن ذاتاً خودپسند و زیردست آزار نیست ولی زندگی او طوری بوده كه همه را كوچك و حقیر می‌شمارد. بسیاری از صفات اوشایسته‌ی تحسین است و موجودی ‌ست دوست داشتنی و در عین حال كه انسان دلش به حال او می‌سوزد به سنخ فكر و رفتار او می‌خندد. قدرت تحمل زیاد و طبیعتی مهربان دارد ولی گاهی حماقتش در زندگی او را سخت دل نشان می‌دهد.در عین حال موجودی ظریف و مهربان است"

توصیف محیط یك یا چند شخصیت از چند جهت می‌تواند راهگشا باشد: نشان دهنده ی شكل زندگی اشخاص از حیث وضعیت اقتصادی، اجتماعی و همچنین بیان كننده سلایق و علایق آنهاست.به توضیح ویلیامز درباره‌ی خانه‌ی خانوادة "وینگ فیلد" در "باغ وحش شیشه‌ای" توجه كنیم:

" دیوار تیره رنگ و بدریخت عمارتی در پشت آپارتمان اجاره‌ای خانواده ی وینگ فیلد قرار دارد كه به موازات لبه صحنه ساخته شده و در دو طرف آن دو كوچه ی تنگ و تاریك دیده می‌شود.در انتهای این دو كوچه محوطه‌ی مخوف و غم افزایی ست كه در آن طناب ‌های رختشویی از چپ به راست كشیده شده و بشكه‌های زباله و پله‌های مشبك فرار از آتش كه متعلق به عمارت مجاور است با قیافه‌ی منحوس از دور نمایان می‌گردد."

بنابراین توجه به توصیفاتی كه از محیط شخصیت‌ها شده، كمك می كند تا بخش‌هایی از وجوه شخصیت كه در بخش ابعاد شخصیت گفتیم مشخص شوند؛ وجوهی كه به ابعاد اجتماعی و روانی شخصیت‌ها مربوط می شوند.

3- بررسی سخنانی كه شخصیت می‌گوید.

بررسی سخنان  شخصیتی كه مورد تحلیل قرار می‌گیرد، علاوه بر اینكه اطلاعاتی درباره نحوة تفكر او، دغدغه‌ها و تصمیمات او و همچنین ارتباط او با سایرین به ما منتقل می كند، براساس همان ضرب‌المثلی كه " تا مرد سخن نگفته باشد، عیب و هنرش نهفته باشد"،منبع مطمئنی برای بررسی ویژگی‌های اساسی او نیز به شمار می‌رود." این كه آیا شخص بازی تند تند حرف می زند یا آرام و شمرده، همچون اشخاص تحصیل كرده سخن می‌گوید یا مانند فردی عامی، در مكالمه تیز هوش و سریع الانتقال است یا كند و خرفت، لهجه دارد یا نه "  و خصوصیاتی از این دست.

4- بررسی سخنانی كه دیگران "خطاب" به شخصیت می‌گویند.

سخنانی كه دیگران به شخصیت درحال بررسی می گویند،همواره حاوی اطلاعاتی ست درباره ی شخصیت ، ارتباطش با دیگران و برخی نكات اعم از اینكه مورد احترام است یا نه، چه تصویری نزد دیگران دارد و اینكه در جبهه‌بندی نیروهای درام كجا و كدام سو قرار می‌گیرد؛ بنابراین باید به دقت بررسی شوند.

5- بررسی سخنانی كه دیگران‌"درباره‌ی" شخصیت می گویند.

دیوید بال می‌گوید "توصیف شخصیت از دید خودش یا آن طور كه دیگر شخصیت‌ها او را توصیف می‌كنند، همیشه معتبر و قابل اطمینان نیست، همان طور كه در زندگی واقعی هم حرفی را كه آدم‌ها درباره‌ی یكدیگر می گویند، قابل اعتماد نیست"؛ اما به خاطر داشته باشیم یكی از مصادیق اصلی بعد اجتماعی شخصیت، نظر دیگران درباره‌ی اوست.

بنابراین معمولاً سخنانی كه درباره‌ی شخصیت، گفته می‌شود از دو جهت مهم هستند:یكی از این جهت كه اطلاعاتی دربارة  شخصیت به ما می‌دهند كه صحت آن باید در تطبیق این مورد با موارد دیگر شخصیت‌‌شناسی تاییدشود؛و دیگری از این جهت که حتا اگر این سخنان قابل اعتماد نباشند، صورت‌های دیگری از ارتباط بین شخصیت‌ها را بر ملا خواهند كرد؛و به یاد داشته باشیم كه به گفته‌ی دیگر دیوید بال،"حتماً باید تعریف و توصیفی را كه از دهان یك شخصیت می‌شنویم در مقایسه با عملكرد آن شخصیت محك بزنیم".

به عنوان مثال به حرف‌هایی كه " استلا" درباره‌ی "بلانش" به "استنلی" در "اتوبوسی به نام هوس" می‌گوید، دقت كنیم كه چگونه نكته‌ای مهم از شخصیت بلانش را برملا خواهد كرد:

" استلا ( به استنلی):وقتی بلانش میاد توی اتاق ، از سر و وضعش تعریف كن… لباسشو تحسین كن و بهش بگو كه خیلی خوشگله؛ این برای بلانش خیلی اهمیت داره،حالش خوب نیس."

6- بررسی رفتار شخصیت، و رفتار دیگران با شخصیت.

"نیمی از افشای یك شخصیت در این است كه او "چه"  عملی انجام  می دهد، نیمی دیگر،آن است كه "چرا" این كار را انجام می دهد". رفتار یك شخصیت در موقعیتی كه قرار دارد، رفتار او با كسانی كه پیرامونش هستند،تصمیماتی كه اتخاذ می كند، خواسته‌هایی كه برای رسیدن به آنها تلاش می‌كند و اینكه چگونه تلاش می كند، شیوه‌‌ای كه برای زندگی كردن انتخاب كرده است و چگونگی دفاع از آن شیوه، و كارهایی كه در مقابل تصمیم‌ها، انتخاب ها، خواست‌ها و شیوه های زندگی دیگران، انجام می‌دهد، همه و همه منجر به كنش‌ها و واكنش‌های شخصیت خواهد شد.

برای اینكه بدانیم شخصیت مورد نظر ما كیست و چه خصوصیاتی دارد، باید اهداف او را از خلال اعمال و نتایج آنها (نتیجة هر عمل) ردیابی و شناسایی كنیم  علت آن را كشف نمائیم"چرا كه،هیچ رفتاری بی جهت از كسی سر نمی زند، و در واقع، بروز هر نوع رفتاری در پی رفع یك نوع ناراحتی از عامل آن رفتار است. لذا با مورد بررسی قرار دادن نوع رفتار اشخاص بازی می توان به انگیزه‌ی آنها و از آنجا به مسائل پیچیده و نفهته در عمق ضمیر ایشان پی‌برد."

 به یاد داشته باشیم كه روانشناسی یك شخصیت وپی بردن به انگیزه‌ها و تمایلات پنهان او، منوط به پی‌گیری اعمال و عكس‌العمل های اوست و این ‌ها خود ، منوط به پی‌گیری كنش ‌ها و واكنش‌های دیگران است. به دیگر سخن،رفتار شخصیت‌ها، در یك نظام پیچیده‌ی متشكل از انگیزه‌ها، اهداف و كنش‌های زنجیره‌ای تعریف و تبیین می گردد؛ كه نیازمند دقت و ظرافت زیاد در روانشناسی شخصیت‌هاست. بناراین به یاد داشته باشیم بخش عمده‌ای از پاسخ به این پرسش كه شخصیت " چه" می‌كند و چرا ؟، در گرو پاسخ به این پرسش است كه نسبت این عمل با چه كسانی ست و چرا؟

دست‌یابی به زنجیره‌ای از عمل ها ، هم از جهت تحلیل شخصیت‌ و هم یافتن "ستون فقرات" نقش (Spine) كه نتیجه‌ی تئوریك شخصیت‌شناسی است و به وسیله‌ی كارگردان و با تفسیر او به بازیگر منتقل می‌گردد، (وگاه نتیجه‌ی تعامل فكری هر دو)، اهمیت فراوان دارد؛ چه زنجیره‌ی كنش‌ها، مجموعه‌ای خواست، اراده و انگیزه است كه وضعیت نهایی شخصیت را ، در داشتن یك هدف كلی، با انگیزه‌ای قوی، روشن خواهد كرد و ستون فقرات نقش را تعیین می‌نماید.

باری، به یاد داشته باشیم كه به قول دیوید بال،حتّا بهترین شخصیت شكافی‌‌ها، در درون مبهم باقی می‌مانند و شخصیتی كه كامل، و به طور منطقی تشریح شده باشد نه تنها غیر ممكن است،غیر قابل تحسین نیز می‌باشد.بخش قابل ملاحظه‌ای از شاكله‌ی شخصیت به هر حال به بازیگری كه آن نقش را باز می كند، بستگی دارد و دایره‌ی شخصیت‌شناسی را نمی‌توان پیش از اجرا،به صورت تئوریك بست و آن را كامل و حل شده تلقی كرد.